ขาดธาตุเหล็กผมร่วงได้ไหม? ภาวะซีดกับผมร่วง และค่าเฟอร์ริตินที่ควรรู้

หลายคนคิดว่าผมร่วงเกิดจากแชมพู สภาพแวดล้อม ความเครียด หรือกรรมพันธุ์เท่านั้น แต่มีอีกต้นเหตุที่ซ่อนอยู่ในเลือดของเราค่ะ ถ้าช่วงนี้ผมร่วงเยอะผิดปกติ ร่วมกับหน้าซีด เหนื่อยง่าย เดินขึ้นบันไดไม่กี่ขั้นก็หอบ อาจเป็นสัญญาณว่าร่างกายกำลังขาดธาตุเหล็กอยู่ก็ได้

ขาดธาตุเหล็กผมร่วงได้จริงค่ะ และเป็นหนึ่งในสาเหตุที่พบบ่อยในผู้หญิงวัยมีประจำเดือน ภาวะนี้เรียกว่าภาวะโลหิตจางจากการขาดธาตุเหล็ก (Iron Deficiency Anemia) ซึ่งบางครั้งคลังเหล็กในร่างกายพร่องไปก่อนที่เลือดจะซีดด้วยซ้ำ ทางที่ถูกจึงเป็นการตรวจเลือดให้รู้ชัด ไม่ใช่ซื้อยามากินเอง วันนี้นารักษ์สรุปกลไก ค่าเลือดที่ควรรู้ และวิธีดูแลมาให้ค่ะ

ทำไมขาดธาตุเหล็กแล้วผมร่วง?

ขาดธาตุเหล็กแล้วผมร่วง เพราะรากผมได้ออกซิเจนและวัตถุดิบในการแบ่งเซลล์ไม่พอค่ะ รากผม (Hair Follicle) เป็นส่วนที่มีชีวิต และเป็นเนื้อเยื่อที่เซลล์แบ่งตัวเร็วมากที่สุดแห่งหนึ่งในร่างกาย จึงต้องใช้พลังงานและสารอาหารสูง

1. รากผมได้ออกซิเจนน้อยลง

ธาตุเหล็กเป็นส่วนประกอบสำคัญของฮีโมโกลบิน (Hemoglobin) ในเม็ดเลือดแดง ซึ่งขนส่งออกซิเจนไปทั่วร่างกาย เมื่อธาตุเหล็กไม่พอ ร่างกายจะเข้าสู่ “โหมดเอาตัวรอด” จัดสรรทรัพยากรที่มีจำกัดไปให้อวัยวะสำคัญอย่างสมองและหัวใจก่อน ส่วนรากผมซึ่งไม่จำเป็นต่อการมีชีวิตรอดก็มักได้ส่วนแบ่งน้อยลง

2. เซลล์รากผมแบ่งตัวได้ช้าลง

ธาตุเหล็กเป็นตัวช่วย (Cofactor) ของเอนไซม์หลายชนิด รวมถึงเอนไซม์ไรโบนิวคลีโอไทด์รีดักเทส (Ribonucleotide Reductase) ที่จำเป็นต่อการสร้าง DNA ก่อนเซลล์จะแบ่งตัว นักวิจัยจึงอธิบายว่าเมื่อขาดธาตุเหล็ก เซลล์รากผมที่ต้องแบ่งตัวตลอดเวลาอาจทำงานได้ไม่เต็มที่

ผลที่ตามมาคือเส้นผมจำนวนมากอาจเปลี่ยนจากระยะเจริญเติบโตเข้าสู่ระยะพักและหลุดร่วงเร็วกว่ากำหนด เรียกว่าภาวะผมร่วงระยะพัก (Telogen Effluvium) ผมจะร่วงกระจายทั่วศีรษะ หลุดติดมือตอนสระหรือหวีเยอะกว่าปกติ อ่านพื้นฐานของภาวะนี้เพิ่มได้ที่บทความผมเต็มหมอนค่ะ

ใครเสี่ยงผมร่วงจากภาวะขาดธาตุเหล็ก?

กลุ่มที่เสี่ยงที่สุดคือผู้หญิงที่เสียเลือดประจำเดือนมาก และคนที่กินหรือดูดซึมธาตุเหล็กได้น้อยค่ะ

• ผู้หญิงที่มีประจำเดือนมามากหรือนานผิดปกติ (Menorrhagia)
• ผู้หญิงตั้งครรภ์และหลังคลอด
• คนที่กินมังสวิรัติหรือวีแกนเคร่งครัด โดยไม่ได้วางแผนโภชนาการ
• คนที่ลดน้ำหนักแบบอดอาหาร กินน้อยมากเป็นเวลานาน
• คนที่มีภาวะดูดซึมอาหารผิดปกติ หรือเสียเลือดในทางเดินอาหาร เช่น แผลในกระเพาะ หรือใช้ยาแก้ปวดกลุ่มเอ็นเสด (NSAIDs) บ่อยๆ

สัญญาณที่มักพบร่วมกันคือ เหนื่อยง่าย ไม่มีแรง หายใจหอบ และผิวซีดกว่าปกติ ส่วนผมร่วงเป็นอาการที่พบได้แต่ไม่ใช่ทุกคน ถ้ามีอาการตัวเหลืองหรือตาเหลืองร่วมด้วย อาจเป็นโลหิตจางชนิดอื่นที่ไม่ใช่การขาดธาตุเหล็ก ควรพบแพทย์เพื่อตรวจหาสาเหตุนะคะ

ตรวจเลือดแบบไหน ถึงรู้ว่าผมร่วงจากขาดธาตุเหล็ก?

ต้องตรวจทั้งความสมบูรณ์ของเม็ดเลือด (CBC) และค่าเฟอร์ริตินในเลือด (Serum Ferritin) ค่ะ การดูแค่ความเข้มข้นของเลือด (Hb หรือ Hct) อย่างเดียวอาจไม่พอ เพราะในช่วงแรกคลังเหล็กพร่องไปแล้ว แต่เลือดยังไม่ทันซีด

ค่าที่ตรวจ	บอกอะไร	ข้อควรรู้
Hb หรือ Hct	ความเข้มข้นของเลือด ซีดหรือไม่	อาจยังปกติ แม้คลังเหล็กเริ่มพร่อง
MCV	ขนาดของเม็ดเลือดแดง	เม็ดเลือดเล็กพบได้ทั้งในขาดเหล็กและพาหะธาลัสซีเมีย
Serum Ferritin	ปริมาณเหล็กที่สะสมในคลัง	ค่าอาจสูงขึ้นหลอกๆ ถ้ามีการอักเสบหรือติดเชื้อ

เฟอร์ริตินคือ “คลังเสบียง” ที่บอกว่าร่างกายมีเหล็กสำรองเหลืออยู่จริงเท่าไหร่ องค์การอนามัยโลก (WHO) ใช้ค่าเฟอร์ริตินต่ำกว่า 15 ไมโครกรัมต่อลิตรเป็นเกณฑ์ขาดธาตุเหล็กในผู้ใหญ่สุขภาพดี แต่ในงานด้านผิวหนัง บทความทบทวนงานวิจัยปี 2019 รวบรวมไว้ว่ามีการใช้เกณฑ์ประมาณ 30 ไมโครกรัมต่อลิตร เพราะแม่นยำกว่าในการบอกว่าขาดเหล็ก และผู้เชี่ยวชาญบางกลุ่มแนะนำให้รักษาระดับไว้เกิน 40 ในคนที่ผมร่วงเรื้อรัง

อย่างไรก็ตาม ปัจจุบันยังไม่มีฉันทามติว่าเฟอร์ริตินระดับไหนคือ “พอดี” สำหรับเส้นผม ตัวเลขเหล่านี้จึงเป็นข้อมูลไว้คุยกับแพทย์ ไม่ใช่เกณฑ์ให้ตัดสินใจกินยาเองนะคะ

ผมร่วงจากขาดธาตุเหล็ก ดูแลและรักษาอย่างไร?

เริ่มจากตรวจให้รู้สาเหตุ แล้วค่อยเติมธาตุเหล็กตามที่แพทย์แนะนำ ควบคู่กับปรับอาหารค่ะ

1. พบแพทย์เพื่อตรวจวินิจฉัย

แพทย์จะตรวจ CBC และ Serum Ferritin และหาต้นเหตุที่ทำให้ขาดเหล็ก เช่น ประจำเดือนมามาก หรือเสียเลือดในทางเดินอาหาร เพราะถ้าไม่แก้ที่ต้นเหตุ กินเหล็กเท่าไหร่ก็ไม่พอค่ะ

2. เสริมธาตุเหล็กตามแพทย์สั่ง

ถ้าขาดเหล็กจริง แพทย์มักให้ยาธาตุเหล็กชนิดรับประทาน เช่น เฟอรัสซัลเฟต (Ferrous Sulfate) ซึ่งต้องกินต่อเนื่องหลายเดือนเพื่อเติมคลังให้เต็ม NHS ของสหราชอาณาจักรระบุว่ามักใช้เวลาประมาณ 6 เดือน ผลข้างเคียงที่พบได้คือท้องผูกหรือคลื่นไส้ ถ้ากินแล้วไม่สบายตัวให้ปรึกษาแพทย์ อย่าหยุดเองค่ะ

3. ปรับอาหารให้ดูดซึมเหล็กได้ดีขึ้น

• เหล็กจากเนื้อสัตว์ (Heme Iron) ดูดซึมได้ดี เช่น เนื้อแดง ตับ เลือดหมู ไก่ และปลา ส่วนตับควรกินพอประมาณ ไม่ต้องกินทุกวัน
• เหล็กจากพืช (Non-heme Iron) เช่น ผักใบเขียวเข้ม ถั่ว และธัญพืช ให้กินคู่กับผลไม้วิตามินซีสูง เช่น ส้ม ฝรั่ง เพื่อช่วยให้ดูดซึมได้ดีขึ้น ดูไอเดียได้ที่ผักใบเขียวบำรุงรากผม
• เลี่ยงดื่มชา กาแฟ นม หรือกินแคลเซียมเม็ดพร้อมมื้ออาหาร เพราะสารโพลีฟีนอลและแคลเซียมลดการดูดซึมเหล็ก ขยับไปดื่มห่างจากมื้ออาหารสักระยะ

ใครอยากจัดจานให้ได้ทั้งโปรตีนและธาตุเหล็กแบบไม่เพิ่มเอว อ่านต่อได้ที่อาหารบำรุงผมให้หนาค่ะ

ทำไมไม่ควรซื้อยาธาตุเหล็กกินเอง?

เพราะธาตุเหล็กที่มากเกินไปเป็นอันตราย และภาวะซีดไม่ได้มาจากการขาดเหล็กเสมอไปค่ะ ธาตุเหล็กส่วนเกินสะสมในอวัยวะได้ (Iron Overload) และในเด็ก การเผลอกินยาเม็ดธาตุเหล็กของผู้ใหญ่อาจเป็นพิษรุนแรง ควรเก็บให้พ้นมือเด็กเสมอ

สำหรับคนไทยยังมีเรื่องสำคัญคือธาลัสซีเมีย สมาคมโลหิตวิทยาแห่งประเทศไทยระบุว่าคนไทยมีโอกาสเป็นพาหะธาลัสซีเมียชนิดใดชนิดหนึ่งถึงร้อยละ 30 ถึง 40 ซึ่งส่วนใหญ่ไม่รู้ตัว ภาวะนี้ทำให้เม็ดเลือดแดงเล็กและดูซีดคล้ายขาดเหล็ก ผู้ป่วยธาลัสซีเมียไม่ควรซื้อยาบำรุงเลือดที่มีธาตุเหล็กกินเอง ส่วนพาหะที่ขาดเหล็กร่วมด้วยก็ควรเสริมเหล็กภายใต้การดูแลและตรวจติดตามของแพทย์ค่ะ

คำถามที่พบบ่อยเรื่องขาดธาตุเหล็กผมร่วง

ตรวจเลือดแล้วไม่ซีด แต่ผมยังร่วง เป็นเพราะขาดธาตุเหล็กได้ไหม?

เป็นไปได้ค่ะ เพราะคลังเหล็กอาจพร่องก่อนที่ค่าความเข้มข้นเลือดจะลดลง ลองปรึกษาแพทย์เรื่องการตรวจ Serum Ferritin เพิ่ม และตรวจหาสาเหตุอื่นของผมร่วงไปพร้อมกัน

กินธาตุเหล็กแล้ว ผมจะกลับมาเมื่อไหร่?

ต้องใช้เวลาหลายเดือนค่ะ ร่างกายต้องเติมคลังเหล็กให้เต็มก่อน แล้วรากผมจึงค่อยๆ กลับเข้าสู่ระยะเจริญเติบโต ผมใหม่จะงอกทีละน้อย อย่าเพิ่งท้อถ้าเดือนแรกยังไม่เห็นผล

ไม่ได้ขาดธาตุเหล็ก แต่กินเสริมเพื่อให้ผมดกได้ไหม?

ไม่แนะนำค่ะ ยังไม่มีหลักฐานเพียงพอว่าการกินธาตุเหล็กเสริมช่วยให้ผมดกขึ้นในคนที่ไม่ได้ขาด และการได้รับเหล็กเกินมีความเสี่ยงต่อสุขภาพ

แหล่งอ้างอิง

• NHS. Iron deficiency anaemia.
• World Health Organization. WHO guideline on use of ferritin concentrations to assess iron status in individuals and populations, 2020.
• Almohanna HM, Ahmed AA, Tsatalis JP, Tosti A. The role of vitamins and minerals in hair loss, a review. Dermatology and Therapy, 2019.
• Mei Z, et al. Comparison of current World Health Organization guidelines with physiologically based serum ferritin thresholds for iron deficiency. Journal of Nutrition, 2023.
• สมาคมโลหิตวิทยาแห่งประเทศไทย. โรคธาลัสซีเมีย คืออะไร โดย รศ.นพ.กิตติ ต่อจรัส.
• ศูนย์ข้อมูลยา คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล. คนไข้ที่เป็นพาหะธาลัสซีเมีย สามารถรับประทานอาหารเสริมจำพวกเหล็กได้หรือไม่.

เส้นผมคือกระจกสะท้อนสุขภาพภายในค่ะ ผมร่วงหนักร่วมกับผิวซีดเซียวไม่ใช่แค่เรื่องความสวยงาม แต่เป็นสัญญาณว่าร่างกายกำลังขาดอะไรบางอย่าง ตรวจให้รู้ แก้ให้ตรงต้นเหตุ แล้ววงจรเส้นผมจะค่อยๆ กลับมาแข็งแรงได้อีกครั้งนะคะ

บทความนี้ให้ข้อมูลเพื่อความรู้ทั่วไป ไม่ใช้แทนการวินิจฉัยหรือการรักษาจากแพทย์