วงจรชีวิตเส้นผมมีกี่ระยะ? รู้จัก Anagen Catagen Telogen และวิธียืดอายุผมให้อยู่นานขึ้น

เคยสงสัยไหมคะว่า ทำไมอยู่ดีๆ ผมที่เคยหนานุ่มถึงเริ่มบางลง หรือทำไมสระผมทีไร เส้นผมหลุดติดมือมาเป็นกำจนใจหาย

คำตอบซ่อนอยู่ในวงจรชีวิตเส้นผม (Hair Growth Cycle) ค่ะ ผมทุกเส้นผ่าน 3 ระยะหลัก คือระยะเติบโต (Anagen) ระยะหยุดเติบโต (Catagen) และระยะพัก (Telogen) ก่อนหลุดร่วงแล้วเริ่มรอบใหม่ วันนี้นารักษ์จะพาไปรู้จักแต่ละระยะแบบเข้าใจง่าย พร้อมวิธียืดระยะเติบโตให้ผมอยู่บนหัวเราไปนานๆ ค่ะ

วงจรชีวิตเส้นผมมีกี่ระยะ?

วงจรชีวิตเส้นผมมี 3 ระยะหลัก คล้ายวงจรเกิด แก่ เจ็บ ตาย บนหัวเราค่ะ และที่สำคัญคือผมแต่ละเส้นไม่ได้เดินพร้อมกัน แต่ผลัดกันอยู่คนละระยะ เราจึงไม่ผมร่วงหมดหัวในวันเดียว

ระยะ	ชื่อเล่น	อยู่นานแค่ไหน	สัดส่วนผมบนหัว	เกิดอะไรขึ้น
ระยะเติบโต (Anagen)	วัยสร้างตัว	ราว 2 ถึง 7 ปี	ราว 85 ถึง 90%	รากผมแบ่งตัวเร็ว ผมยาวขึ้นเรื่อยๆ
ระยะหยุดเติบโต (Catagen)	วัยเกษียณ	ราว 2 ถึง 3 สัปดาห์	ส่วนน้อยมาก	ผมหยุดยาว รากผมหดตัว
ระยะพัก (Telogen)	วัยโบกมือลา	ราว 2 ถึง 4 เดือน	ราว 10%	รากผมพักนิ่ง รอผมใหม่ดันออก

ตัวเลขในตารางเป็นค่าประมาณ แต่ละแหล่งข้อมูลให้ช่วงต่างกันเล็กน้อย และแต่ละคนก็ต่างกันตามพันธุกรรมและวัยค่ะ

1. ระยะเติบโต (Anagen) ช่วงวัยสร้างตัว

เป็นช่วงที่เซลล์รากผมแบ่งตัวอย่างรวดเร็วเพื่อสร้างเส้นผม ผมบนหนังศีรษะยาวขึ้นราว 1 เซนติเมตรต่อเดือน ระยะนี้อยู่ได้หลายปี และยิ่งอยู่นาน ผมก็ยิ่งยาวได้มาก เป็นเหตุผลว่าทำไมบางคนไว้ผมยาวถึงเอวได้ แต่บางคนผมยาวไม่เกินบ่าสักที ผมบนหัวเราส่วนใหญ่อยู่ในระยะนี้ค่ะ

2. ระยะหยุดเติบโต (Catagen) ช่วงเกษียณอายุ

ผมหยุดยาว รากผมเริ่มหดตัวและแยกออกจากส่วนที่หล่อเลี้ยงด้านล่าง แต่อย่าเพิ่งตกใจนะคะ ผมยังไม่ร่วง แค่เตรียมตัวเข้าสู่ช่วงพัก ระยะนี้สั้นมาก และมีผมอยู่ในระยะนี้เพียงส่วนน้อย

3. ระยะพัก (Telogen) ช่วงโบกมือลา

รากผมพักนิ่ง ส่วนเส้นผมเก่าที่เรียกว่าผมปลายกระเปาะ (Club Hair) ยังเกาะอยู่ รอวันหลุดตอนเราสระผม หวีผม หรือเมื่อผมเส้นใหม่งอกดันขึ้นมา ผมราว 1 ใน 10 เส้นบนหัวเราอยู่ในระยะนี้

ระยะหลุดร่วง (Exogen) ช่วงส่งไม้ต่อ

บางตำราแยกช่วงที่ผมเก่าหลุดออกจริงเป็นระยะที่ 4 เรียกว่า Exogen ค่ะ ช่วงนี้ซ้อนอยู่ปลายระยะพักและต้นระยะเติบโตรอบใหม่ พอผมเก่าหลุด รากผมเดิมก็เริ่มสร้างผมเส้นใหม่ วนกลับไปที่ระยะเติบโตอีกครั้ง

ทำไมผมร่วงวันละ 50 ถึง 100 เส้นถึงเป็นเรื่องปกติ?

เพราะในแต่ละวันมีผมกลุ่มหนึ่งที่อยู่ในระยะพักครบกำหนดพอดีค่ะ ลองคิดง่ายๆ หนังศีรษะคนเรามีผมราว 1 แสนเส้น ถ้าราว 10% อยู่ในระยะพักที่กินเวลาประมาณ 3 เดือน ผมกลุ่มนี้ก็จะทยอยหลุดเฉลี่ยวันละราว 100 เส้น ซึ่งตรงกับตัวเลข 50 ถึง 100 เส้นต่อวันที่แพทย์ผิวหนังบอกว่าปกติ

ผมที่หลุดติดมือตอนสระจึงไม่ได้แปลว่ารากผมพัง แต่เป็นผมที่หมดอายุและพร้อมหลุดอยู่แล้วค่ะ ขอแค่มีผมใหม่งอกขึ้นมาแทนในจำนวนใกล้เคียงกัน ผมโดยรวมก็ยังหนาเท่าเดิม

วงจรชีวิตเส้นผมรวนได้อย่างไร?

ผมบางมักเกิดเมื่อระยะเติบโตสั้นลง หรือผมจำนวนมากถูกเร่งเข้าสู่ระยะพักพร้อมกันค่ะ พูดง่ายๆ คือผมเก่ารีบร่วง ทั้งที่ผมใหม่ยังสร้างไม่ทัน ตัวการหลักมีดังนี้

1. พันธุกรรมและฮอร์โมน DHT

ในคนที่มีแนวโน้มทางพันธุกรรม ฮอร์โมน DHT (Dihydrotestosterone) ทำให้ระยะเติบโตสั้นลงทีละรอบ รากผมค่อยๆ ฝ่อเล็กลง ผมที่งอกใหม่จึงเส้นเล็ก สั้น และบางลงเรื่อยๆ นี่คือกลไกของผมบางจากพันธุกรรม ซึ่งเป็นสาเหตุผมบางที่พบบ่อยที่สุดทั้งในผู้ชายและผู้หญิง

2. ความเครียดและร่างกายช็อก

ความเครียดหนัก ไข้สูง การผ่าตัด หรือหลังคลอด อาจผลักผมจำนวนมากจากระยะเติบโตเข้าสู่ระยะพักพร้อมกัน แล้วร่วงออกมาพร้อมกันราว 2 ถึง 3 เดือนหลังจากนั้น เรียกว่าภาวะผมร่วงจากระยะพัก (Telogen Effluvium) ข่าวดีคือส่วนใหญ่ผมกลับมาได้เมื่อต้นเหตุหายไป นารักษ์เล่าเรื่องนี้ไว้ละเอียดใน ตื่นนอนผมเต็มหมอน ค่ะ

3. ขาดสารอาหาร

รากผมเป็นเซลล์ที่แบ่งตัวเร็วมาก จึงต้องการโปรตีน ธาตุเหล็ก และสังกะสี (Zinc) อย่างต่อเนื่อง การไดเอทหักโหม อดอาหารแบบหักดิบ หรือกินโปรตีนไม่พอ อาจทำให้ผมร่วงมากขึ้นได้ค่ะ

4. พฤติกรรมทำร้ายผม

การสระด้วยน้ำร้อนจัด เกาหนังศีรษะแรง มัดผมตึง หรือใช้ความร้อนและสารเคมีบ่อยเกินไป ส่วนใหญ่ทำให้เส้นผมเปราะขาดมากกว่าไปเปลี่ยนวงจรโดยตรง แต่ถ้าหนังศีรษะอักเสบหรือถูกดึงรั้งนานๆ ก็อาจทำร้ายรากผมจนผมบางลงได้

ยืดอายุผมให้อยู่บนหัวนานขึ้นได้อย่างไร?

เราเปลี่ยนพันธุกรรมไม่ได้ แต่ดูแลให้รากผมอยู่ในสภาพพร้อมเติบโตได้ค่ะ นี่คือสิ่งที่เริ่มได้ทันที

1. กินอาหารเพื่อผม เน้นโปรตีนคุณภาพดีอย่างไข่และปลา ธาตุเหล็กจากผักใบเขียวและตับ สังกะสีจากหอยนางรมและเมล็ดฟักทอง ดูไอเดียเมนูเพิ่มได้ที่ อาหารบำรุงผมให้หนา
2. นวดหนังศีรษะเบาๆ วันละ 3 ถึง 5 นาที ช่วยให้ผ่อนคลาย มีงานวิจัยขนาดเล็กพบว่าการนวดสม่ำเสมอหลายเดือนอาจช่วยให้เส้นผมหนาขึ้นเล็กน้อย แต่ยังไม่ใช่วิธีรักษาผมบาง
3. ซอฟต์ๆ กับน้องผมหน่อย สระด้วยน้ำอุณหภูมิปกติ ใช้แชมพูสูตรอ่อนโยน เลี่ยงการเป่าลมร้อนจัดซ้ำๆ และไม่มัดผมตึงทุกวัน
4. จัดการความเครียดและนอนให้เป็นเวลา ความเครียดหนักเป็นตัวเร่งให้ผมเข้าระยะพักพร้อมกัน การนอนพอช่วยให้ร่างกายฟื้นตัวได้ดี
5. ลด ละ เลิก บุหรี่และแอลกอฮอล์ ดีต่อหลอดเลือดที่เลี้ยงรากผมในระยะยาว อ่านเหตุผลเต็มๆ ได้ที่ บุหรี่ แอลกอฮอล์ กับผมร่วง

คำถามที่พบบ่อยเรื่องวงจรชีวิตเส้นผม

ผมที่ร่วงไปแล้วจะงอกขึ้นใหม่ไหม?

ถ้ารากผมยังอยู่ดี ผมที่ร่วงตามวงจรปกติจะงอกเส้นใหม่ขึ้นมาแทนค่ะ แต่ถ้ารากผมถูกทำลายจากการอักเสบรุนแรงหรือการดึงรั้งนานหลายปี บางจุดอาจไม่งอกกลับมา

ตัดผมบ่อยๆ ช่วยให้ผมยาวเร็วหรือดกขึ้นไหม?

ไม่ช่วยค่ะ ผมยาวขึ้นจากรากผมใต้หนังศีรษะ การตัดปลายไม่ได้เปลี่ยนความเร็วหรือจำนวนเส้น แต่ช่วยเล็มปลายแตกให้ผมดูหนาและสุขภาพดีขึ้น

ทำไมผมบางคนยาวได้ไม่ถึงบ่า?

เพราะระยะเติบโตของแต่ละคนยาวไม่เท่ากันค่ะ คนที่ระยะเติบโตสั้นโดยพันธุกรรม ผมจะหยุดยาวเร็วกว่า ส่วนปลายแตกหักบ่อยก็ทำให้ผมดูไม่ยาวเช่นกัน

แหล่งอ้างอิง

• American Academy of Dermatology. Do you have hair loss or hair shedding?
• American Academy of Dermatology. Hair loss, who gets and causes.
• Cleveland Clinic. Telogen effluvium.

เส้นผมก็เหมือนต้นไม้ค่ะ ถ้าเราพรวนดินด้วยการดูแลหนังศีรษะ และใส่ปุ๋ยด้วยอาหารดีๆ อย่างสม่ำเสมอ ต้นไม้ก็จะยืนต้นให้ร่มเงาอยู่บนหัวเราไปอีกนาน วันนี้ลองสังเกตดูนะคะว่าเผลอทำร้ายเส้นผมข้อไหนไปบ้าง แล้วเริ่มปรับตั้งแต่วันนี้ ก่อนน้องผมจะงอนหนีไปค่ะ

บทความนี้ให้ข้อมูลเพื่อความรู้ทั่วไป ไม่ใช้แทนการวินิจฉัยหรือการรักษาจากแพทย์